Son Konular
Coğrafyada Litoloji Nedir? Litoloji Bilimi Ne Demek?
Coğrafyada Litoloji Nedir? Litoloji Bilimi Ne Demek?

Coğrafyada Litoloji Nedir? Litoloji Bilimi Ne Demek?

İnsanlık var olduğu günden beri içinde yaşadığı bu Dünya ismi verilen gezegeni anlamaya çalışmış ve bu emel doğrultusunda pek çok bilim alanı ve alt bilim kısmı kurmuştur. Yer kabuğunda neler olup bittiğini tarihî ve bilimsel istikametten araştırarak aydınlatmayı hedefleyen jeoloji yani yer biliminin pek çok alt kısmından biri olan litoloji ya da öteki ismiyle taş bilimi, etrafımızdaki taş ve kayaçları inceleyerek bedelli çalışmalar yapar.

 

Litoloji çalışmaları, taşları ve kayaçları oldukları yerde incelemek üzerine kuruludur. Taşların kimyasal ve fizikî özellikleri incelenerek tarihî bir olay örgüsü simüle edilir ve böylece, sıradan bir taşın aslında milyonlarca yıl boyunca neler yaşadığı ortaya çıkarılır. Bu sayede kendi halinde bir taş ya da kayaçtan bile Dünyamızı daha düzgün tanıyacağımız bilgiler elde edilir. Gelin litoloji nedir, neyle ilgilenir gibi merak edilen soruları yakından inceleyelim.

 

Litoloji nedir, çalışma alanları ve inceledikleri:

Litoloji nedir, ne demek?

Litoloji ya da Türkçesi ile taş bilimi; yeryüzünde bulunan taşları ve kayaçları fiziksel özellikleri başta olmak üzere pek çok kriter üzerinden inceleyen bir bilim koludur. Litoloji çalışmalarında taşların rengi, dokusu, tanecik yapısı ve bileşimleri üzere fizikî ve kimyasal yapıları incelenir. Taşların ve kayaçların ziyan görmesini önlemek için litoloji çalışmaları birçok vakit taş ve kayanın bulunduğu alanda taşınmadan yapılır.

 

Litoloji çalışmaları, tek bir taş ya da kayaç üzerine odaklı çalışmalar yapan petrolojiden farklıdır. Petroloji tek bi taş ya da kayaç üzerinde çalışmalar yapar ve etrafını görmezden gelir. Litoloji ise incelemeler yapmak için kendine bir bölge seçer. Seçilen bölgede bulunan tüm kayaç ve taşlar kimyasal ve fizikî özellikleri bakımından incelenerek kelam konusu bölgenin tarihi süreci simüle edilir.

 

Litolojinin çalışma alanları: Litoloji neyle ilgilenir?

Litoloji, Türkçe isminden da anlaşılacağı üzere taşlar, kayalar ve kayaçlarla ilgilenir. Üzerinde kimyasal ve fizikî özelliklerini keşfetmek için incelemeler yapılan taşlar, kayalar ve kayaçlar üzerinden hem inceleme yapılan nesnenin hem de nesnenin bulunduğu bölgenin tarihî süreç boyunca geçtiği etaplar tespit edilir.

 

Litoloji incelemeleri sonucu taşların, kayaların ve kayaçların isimlendirmeleri üç temel tıp üzerinden yapılır. Yapılan incelemeler sonucu bir nesne magmatik, tortul ya da metamorfik olarak isimlendirilir. Temel fizikî incelemeler ya da detaylı kimyasal incelemeler ile hangi sınıfa ait olduğu tespit edilen nesne üzerinde sınıfına özel çalışmalar yapılarak öteki bulgulara ulaşılmaya çalışılır.

 

Litolojinin incelediği kaya tipleri ve özellikleri:

 

Magmatik

Dünyamızın mantosunu oluşturan erimiş gereç magma boyunca oluşmuş olan taşlar, kayalar ve kayaçlar magmatik ya da volkanik olarak isimlendirilirler. Magmatik sınıfında bedellendirilen nesneler, içinde gazlar ve sıvılar bulunan erimiş kayalardır. Yerin derinliklerinde bulunan magmanın volkanik patlamalar sonucu yüzeye çıkarak gaz kaybetmesi ve soğuması sonucu oluşurlar.

 

Volkanik patlamalar dışında da magma, kimi derin çatlaklarda katılaşma eğilimi gösterir. Daha yavaş olan endojen kökenli bu nesneler, olarak isimlendirilirler. Bileşimleri açısından değerlendirmek gerekirse iki tip magmatik kayaçtan bahsetmek mümkün;

  • Yüksek oranda silika ile az ölçüde kuvars, demir ve magnezyum içeren asitli magmatik kayaçlar.
  • Az ölçüde silika ile yüksek ölçüde demir ve magnezyum içeren lakin kuvars içermeyen bazik magmatik kayaçlar.

 

Dünya yüzeyinde zati bulunmakta olan kayaların yaşadığı erozyon sonucu ortaya çıkan taş, kaya ve kayaçlar olarak isimlendirilirler. Yeryüzünde bulunan gereçlerden oluştukları için eksojen kökenlidirler. Kalsiyum, kalker, mineral içeren tortullar çökelme ismi verilen bir süreç sonucunda var olan bir kayadan oluşurlar. Yani aslında esasen vardırlar.

 

Tortulların oluşmasında çökelme sürecini hızlandıran ya da yavaşlatan suyun, sıcaklık bedelinin, rüzgarın ve sürüklenmenin büyük değeri vardır. Basit üzere görünse bile bu süreç milyonlarca yıl sürmektedir. Dış etkiler ve üst katmanların baskıları sonucu tortullar birikir ve sonunda güçlü bir tektonik hareket ile ortaya çıkarlar. Kireçtaşı, en bilinen örneklerinden bir adedidir.

 

Metamorfik

hem biraz magmatik hem de biraz tortuldur lakin aslında ikisi de değildir. Yer kabuğunun derin noktalarında ya da yüzeyde oluşabilirler. Bildiğimiz tortul üzere bir oluşum süreci vardır lakin çok daha yüksek basınca ve çok daha yüksek sıcaklığa maruz kalırlar. Derin bir noktada bulunan metamorfik kayacın oluşum sürecinde magma gazlarından bile kelam etmek mümkün.

 

Metamorfik kayaç oluşum sürecine bir örnek vermek gerekirse yüzeye çıkan magmanın yüzeyde bulunan bir kaya ile temas etmesini söylemek mümkün. Kontak ve dislokasyon metamorfizma üzere varyantları olan bu çeşidin oluşumuna öbür bir örnek, tektonik plakaların hareketleri sırasında tortulların ve magmatik kayaçların maruz kaldığı basınçtır. Bu basınç sonucunda da ortaya çıkmaktadır.

 

Litolojinin tespit kriterlerinden bazıları

  • Tanecik yapısı
  • Mineral yapısı
  • Renk
  • Yüzeyi

 

Tanecik yapısı

Metamorfik ve magmatik kayaçların tanecik yapısı son derece değerlidir çünkü bu yapı, kayacın soğuma sürecini anlatan en değerli bulgudur. Büyük taneciklerden meydana gelen bir kayaç magmatik yapıdayken az tanecikli kayaç magmatik olsa bile oluşum süreci bakımından ayrılır. Gibisi bir durum tek mineralden oluşan kayaların tane boyutlarında da karşımıza çıkar.

 

Mineral yapısı

olarak da isimlendirilen kayaçların mineral yapısı, bazen basit el merceği kullanılarak tespit edilebilecek kadar büyük yapılar olarak karşımıza çıkabilir. Mineral yapısı direkt olarak kayanın oluşum sürecinde geçirdiği evreleri bize gösterir. Damarlı mineral yapısı ya da tanecikli mineral yapısı üzere farklı yapılar da bu sürecin anlaşılmasını sağlar.

 

Renk

Litoloji, en temel fizikî özelliklere bakarak bile kimi temel tespitler yapabilir. Bunların başında ise renk gelmektedir. İnceleme yapan bilim insanı sadece taşın, kayacın ya da kayacın dış kabuğunun rengine bakarak bile temel sınıflandırma yapabilir. Elbette onu oluşturan modüllerin renkleri de son derece değerlidir.

 

Yüzeyi

Bir taşın, kayanın ya da kayacın yüzey yapısı, onun oluşum süreci hakkında en temel bilgileri saklamaktadır. Örneğin tabakalanma olarak isimlendirilen bir yüzey yapısı, sedimanter kayaçların tipik bir özelliğidir. Tekrar bir örnek vermek gerekirse birçok vakit hayli düz ve doğrusal yapıda bir yüzeye sahiptirler.

 

Jeolojinin en kıymetli alt bilim kollarından biri olarak kabul edilen litoloji ya da Türkçesi ile taş bilimi nedir, neyle ilgilenir gibi merak edilen soruları yanıtladık ve konu hakkında bilmeniz gereken detaylardan bahsettik. Bu cins sıra dışı bilim kısımları hakkındaki fikirlerinizi yorumlarda paylaşabilirsiniz.

Bir önceki yazımız olan Sedimanter Ortam Nedir? Sedimanter Ortamın Sınıflandırılması başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

İlgi Çekici

filiş

Filiş Nasıl Tanınır?

İlk kez Studer (1827) tarafından kullanılmış olan bu terim, Alp jeosenklinaline ait Mesozoyik yaşlı kalın …

%d blogcu bunu beğendi: